มาตรฐานระบบป้องกันฟ้าผ่าในไทย: วสท., มอก. 62305 และ NFC 17-102

คำถามที่เราได้บ่อยที่สุดตอนผู้รับเหมาส่งแบบมาขอราคาหัวล่อฟ้า คือ "แบบนี้อ้างมาตรฐานอะไร แล้วหัวรุ่นนี้ใช้ได้ไหม" คำตอบขึ้นกับว่าแบบเขียนไว้ว่าอะไร เพราะมาตรฐานแต่ละฉบับคิดคนละวิธี ตัวเลขรัศมีที่โฆษณากันก็ไม่ได้มาจากเกณฑ์เดียวกันเสมอไป

บทความนี้รวมตัวเลขที่เราเปิดอ่านจากต้นฉบับแล้ว พร้อมเลขข้อ ไว้ให้ผู้รับเหมาใช้เลือกอุปกรณ์ และให้เจ้าของอาคารใช้เช็กเอกสารตอนตรวจรับงาน

ระบบป้องกันฟ้าผ่าในไทยใช้มาตรฐานอะไรบ้าง

ใช้ 5 ฉบับนี้เป็นหลัก กฎกระทรวงบอกว่าอาคารไหนต้องมี วสท. กับ มอก. บอกวิธีออกแบบระบบทั้งหมด ส่วน NF C 17-102 ใช้เฉพาะงานที่ใช้หัว ESE ก่อนสั่งอุปกรณ์ให้เปิดแบบดูก่อนว่าอ้างฉบับไหน

ที่มา: กฎกระทรวง ฉบับที่ 33 (สมาคมสถาปนิกสยามฯ) · รายชื่อมาตรฐาน วสท. (วิศวกรรมสาร ปีที่ 78 ฉบับที่ 2) · ประกาศ สมอ. · IEC 62305-1:2024 · ABB Product News ระบบป้องกันฟ้าผ่า ตอนที่ 1

สองเรื่องที่คนสับสนบ่อย:

• มอก. เปลี่ยนเลขแล้ว เล่ม 4 จาก มอก. 1586 เป็น มอก. 62305 แบบที่เขียนก่อนปี 2568 ยังอ้างเลขเก่าได้ ส่วนเล่ม 13 ให้เช็กสถานะกับ สมอ. ก่อนอ้างในเอกสารส่งมอบงาน
• วสท. 022014-22 เป็นหนังสือที่ต้องซื้อ จาก วสท. ราคา 260 บาทสำหรับสมาชิก และ 350 บาทสำหรับบุคคลทั่วไป (ISBN 978-616-396-078-8) งานที่ต้องอ้างเลขข้อในเอกสารส่งมอบงานควรมีเล่มจริงติดสำนักงาน

กฎหมายบังคับให้อาคารแบบไหนต้องมีระบบป้องกันฟ้าผ่า

กฎกระทรวง ฉบับที่ 33 (พ.ศ. 2535) ข้อ 13 บังคับให้ อาคารสูง ต้องมีระบบป้องกันอันตรายจากฟ้าผ่า ซึ่งข้อ 1 ของกฎกระทรวงฉบับเดียวกันนิยามว่าคืออาคารที่คนเข้าไปใช้สอยได้ สูงตั้งแต่ 23 ม. ขึ้นไป วัดจากพื้นดินถึงพื้นดาดฟ้า (กฎกระทรวง ฉบับที่ 33)

ข้อกำหนดในข้อ 13 มี 5 เรื่อง:

1. ส่วนประกอบ เสาล่อฟ้า สายล่อฟ้า สายตัวนำ สายนำลงดิน และหลักสายดิน ต่อเชื่อมกันเป็นระบบเดียว
2. ขนาดสายนำลงดิน พื้นที่หน้าตัดเทียบได้ไม่น้อยกว่าสายทองแดงตีเกลียว 30 ตร.มม.
3. แยกจากสายดินอื่น สายนำลงดินของระบบล่อฟ้าต้องเป็นระบบอิสระจากระบบสายดินอื่น
4. ระยะและจำนวน มีสายตัวนำรอบอาคาร และสายนำลงดินห่างกันไม่เกิน 30 ม. วัดตามแนวขอบอาคาร อาคารหนึ่งหลังต้องมีสายนำลงดินอย่างน้อย 2 เส้น
5. ใช้เหล็กโครงสร้างแทนได้ เหล็กเสริมหรือเหล็กรูปพรรณใช้เป็นสายนำลงดินได้ ถ้าถ่ายประจุลงหลักสายดินได้ถูกต้องตามหลักวิชาการช่าง

ข้อเดียวกันนี้เขียนว่าระบบต้องเป็นไปตาม "มาตรฐานเพื่อความปลอดภัยทางไฟฟ้าของสำนักงานพลังงานแห่งชาติ" ซึ่งไม่ได้ระบุเลขมาตรฐาน ในงานจริงตัวเลขออกแบบจึงมาจากมาตรฐานที่วิศวกรระบุไว้ในแบบ ส่วนอาคารที่เตี้ยกว่า 23 ม. เช่น โกดัง โรงงาน หรือบ้าน กฎกระทรวงฉบับนี้ไม่ได้บังคับ การตัดสินใจมาจากการประเมินความเสี่ยงของผู้ออกแบบ หรือเงื่อนไขของหน่วยงานอื่นที่เกี่ยวข้องกับอาคารนั้น

ข้อนี้จำไว้ใช้ตอนตรวจรับงานได้เลย: นับสายนำลงดินไม่ถึง 2 เส้น หรือเห็นสายล่อฟ้าไปจบที่หลักดินตัวเดียวกับสายดินตู้ไฟ คือผิดกฎกระทรวงสำหรับอาคารสูงตั้งแต่ต้น

หัวล่อฟ้า ESE ใช้มาตรฐานไหน คำนวณรัศมียังไง

หัว ESE ทดสอบและคำนวณรัศมีตาม NF C 17-102 ฉบับกันยายน 2011 รัศมีขึ้นกับ 3 ค่า คือ ΔT ของหัว ระดับการป้องกัน I ถึง IV และความสูงของยอดหัวเหนือพื้นที่ที่ป้องกัน ข้อ 5.2.2 กำหนดว่า ΔT ที่ใช้คำนวณสูงสุด 60 µs ไม่ว่าผลทดสอบจะออกมาเท่าไหร่ (NF C 17-102:2011)

ตัวเลขนี้สำคัญที่สุดในบทความ หัวหลายยี่ห้อแจ้ง ΔT เกิน 60 µs รวมถึง EKAT E-200 ที่เราขายซึ่งแจ้ง 110 µs ผลทดสอบนั้นบอกคุณภาพของหัว แต่ตอนออกแบบตาม NF C 17-102:2011 ต้องใช้ 60 µs ทุกยี่ห้อ ตารางรัศมีที่คำนวณจาก ΔT เกิน 60 µs จึงใช้ออกแบบตามมาตรฐานนี้ไม่ได้

ตารางนี้เราคำนวณจากสูตรในข้อ 5.2.3.2 ที่ ΔT = 60 µs ค่า r ตามระดับการป้องกันคือ 20, 30, 45 และ 60 ม. ส่วนความสูงต่ำกว่า 5 ม. ใช้สูตรเทียบสัดส่วนตามมาตรฐาน:

ดูจากตารางจะเห็นสองเรื่อง หนึ่ง ยกหัวสูงเกิน 5 ม. รัศมีเพิ่มน้อยมาก เสาสูง 20 ม. ได้รัศมีเพิ่มจาก 5 ม. ไม่ถึง 10% สอง รัศมีสูงสุดที่สูตรนี้ให้ได้คือ 120 ม. (ระดับ IV ยอดหัวสูง 60 ม.) ตัวเลขที่เกินนี้ในโฆษณาหัวล่อฟ้าจึงไม่ได้คำนวณตาม NF C 17-102:2011

ข้อกำหนดอื่นของ NF C 17-102:2011 ที่ผู้รับเหมาควรรู้:

• ระดับการป้องกัน มาจากการประเมินความเสี่ยงตาม EN 62305-2 (nVent ERICO) ไม่ใช่เลือกตามใจ
• ยอดหัวต้องสูงกว่าพื้นที่ที่ป้องกันอย่างน้อย 2 ม. (ข้อ 5.2.5)
• หัว ESE หนึ่งตัวต้องมีสายนำลงดินอย่างน้อย 2 เส้น สำหรับระบบที่ไม่แยกจากตัวอาคาร (ข้อ 5.3.2) สอดคล้องกับกฎกระทรวงที่ให้อาคารสูงมีอย่างน้อย 2 เส้น
• ทุกสายนำลงดินต้องมีจุดตรวจวัด (Test Joint) ที่ถอดแยกสายจากกราวด์ได้ (ข้อ 5.3.7)

ส่วนมาตรฐานตระกูล IEC 62305 วางตำแหน่งตัวรับฟ้าด้วยทรงกลมกลิ้ง มุมป้องกัน หรือตาข่าย รัศมีทรงกลม 20, 30, 45 และ 60 ม. ตามคลาส I ถึง IV ตาข่าย 5×5 ถึง 20×20 ม. (DEHN Lightning Protection Guide) ไม่มีสูตรรัศมีจาก ΔT แบบที่เจอในงานหัวล่อฟ้า ESE ถ้าแบบอ้าง วสท. หรือ มอก. แต่ระบุหัว ESE ให้ถามผู้ออกแบบว่าใช้เกณฑ์ไหนกำหนดรัศมี ก่อนสั่งหัว

ค่ากราวด์ล่อฟ้าต้องได้กี่โอห์ม

ตาม NF C 17-102:2011 ข้อ 6.1 ค่าความต้านทานกราวด์ของสายนำลงดินแต่ละเส้นควรต่ำกว่า 10 โอห์ม วัดตอนถอดแยกจากส่วนอื่นที่ Test Joint และสายนำลงดินแต่ละเส้นต้องมีกราวด์ของตัวเอง ที่มีหลักดินอย่างน้อย 2 ต้น (NF C 17-102:2011)

ถ้าดินแห้งหรือเป็นหินจนทำ 10 โอห์มไม่ได้ มาตรฐานไม่ให้ปล่อยผ่าน ข้อ 6.3 กำหนดให้ฝังตัวนำรวมไม่น้อยกว่า 160 ม. สำหรับระดับ I และ 100 ม. สำหรับระดับ II ถึง IV ตอนตรวจรับงานจึงควรได้อย่างใดอย่างหนึ่ง: ผลวัดต่ำกว่า 10 โอห์มทุกจุด หรือแบบแสดงความยาวตัวนำที่ฝังเพิ่ม

คำถามที่เจอบ่อยคือ "วสท. กำหนดกี่โอห์ม" เราไม่ใส่ตัวเลขของ วสท. 022014-22 ในบทความนี้ เพราะยังไม่ได้เทียบกับเล่มจริง ตัวเลขที่บอกต่อกันมาโดยไม่มีเลขข้อกำกับ ไม่ควรใช้เป็นเกณฑ์รับงาน ให้ใช้ค่าที่ผู้ออกแบบเขียนไว้ในแบบพร้อมเลขข้ออ้างอิง

ตัวนับฟ้าผ่าติดตรงไหน

NF C 17-102:2011 ไม่บังคับให้มีตัวนับฟ้าผ่า แต่ถ้าติด ให้ติดที่สายนำลงดินเส้นที่ตรงที่สุด (ข้อ 5.3.8) และมาตรฐานแนะนำให้ติดในพื้นที่เก็บวัสดุไวไฟหรือวัตถุระเบิด (ข้อ 7.2)

ประโยชน์จริงคือใช้ตัดสินใจว่าต้องตรวจระบบเมื่อไหร่ ตัวเลขเพิ่มขึ้นหลังพายุ แปลว่ามีกระแสฟ้าผ่าไหลผ่านสายจริง ควรเช็กหัว จุดต่อ และค่ากราวด์ก่อนรอบตรวจปกติ ตัวนับฟ้าผ่า EKAT เป็นตัวนับกลไก 6 หลัก ไม่ต้องใช้แบตเตอรี่หรือไฟเลี้ยง ระดับ IP65 ติดในแนวสายนำลงดินด้วยหูยึด 2 ข้าง

ต้องตรวจระบบล่อฟ้าบ่อยแค่ไหน และต้องขอเอกสารอะไร

รอบตรวจขึ้นกับระดับการป้องกัน ตารางที่ 7 ของ NF C 17-102:2011 และตาราง E.2 ของ EN 62305-3 ให้ตัวเลขเดียวกัน งานหัว ESE กับงานแบบแฟรงคลินจึงใช้รอบตรวจเดียวกันได้:

อาคารที่มีความเสี่ยงระเบิด ให้ตรวจด้วยตาทุก 6 เดือน (NF C 17-102:2011 · EN 62305-3 ตามแบบฟอร์มของ DEHN) หน่วยงานที่มีอำนาจกำหนดรอบเองได้ ตารางนี้คือค่าตั้งต้นเมื่อไม่มีข้อกำหนดอื่น

เอกสารที่ควรขอจากผู้รับเหมาตอนส่งมอบงาน

เจ้าของอาคารหรือฝ่ายซ่อมบำรุงใช้เช็กลิสต์นี้ได้เลย ทุกข้อผูกกับเลขข้อในมาตรฐานหรือกฎหมายที่พูดถึงข้างบน:

• แบบระบบที่ระบุมาตรฐานและระดับการป้องกัน พร้อมผลประเมินความเสี่ยงที่ใช้เลือกระดับ
• รายการคำนวณรัศมี ที่ใช้ ΔT ไม่เกิน 60 µs และความสูงยอดหัวจริง
• Test Report ของหัว ESE ตาม NF C 17-102 ภาคผนวก C ที่มีชื่อแล็บ เลขรายงาน และวันที่ ไม่ใช่แค่โบรชัวร์
• ผลวัดค่ากราวด์ทุก Test Joint ระบุวันที่วัด เครื่องมือที่ใช้ และค่าแยกทีละเส้น
• จำนวนและตำแหน่งสายนำลงดิน อย่างน้อย 2 เส้น และห่างกันไม่เกิน 30 ม. สำหรับอาคารสูง
• รูปถ่ายหน้างาน ยอดหัวสูงเหนือสิ่งที่ป้องกันอย่างน้อย 2 ม. จุดต่อ และบ่อตรวจกราวด์
• Datasheet และใบรับรองของอุปกรณ์ทุกชิ้น ที่ตรงรุ่นกับของที่ติดจริง

ข้อที่สามควรดูละเอียดที่สุด เอกสารที่มีแค่คำว่า "ผ่านมาตรฐาน NFC 17-102" แต่ไม่มีเลขรายงาน ตรวจสอบกลับไม่ได้ หัว EKAT E-200 ที่เรานำเข้า ทดสอบตาม NF C 17-102 ภาคผนวก C โดย EUROLAB Laboratory และ HIZAL Test Laboratory ตามที่ระบุในหน้าสินค้า ผู้รับเหมาขอสำเนาเอกสารประกอบการส่งมอบงานได้พร้อมใบเสนอราคา

อ่านต่อ

• ระบบสายล่อฟ้ามีกี่แบบ
• สายล่อฟ้า ESE คืออะไร

แหล่งอ้างอิง

• กฎกระทรวง ฉบับที่ 33 (พ.ศ. 2535), สมาคมสถาปนิกสยามฯ
• NF C 17-102 (September 2011), AFNOR
• ประกาศยกเลิก มอก. 1586 เล่ม 4-2557 และประกาศ มอก. 62305 เล่ม 4-2567, สมอ.
• รายชื่อมาตรฐาน วสท., วิศวกรรมสาร ปีที่ 78 ฉบับที่ 2
• Product News ระบบป้องกันฟ้าผ่า ตอนที่ 1, ABB
• Lightning Protection Guide, DEHN
• EN 62305-3 Inspection Report, DEHN
• System 1000 ESE, nVent ERICO

เผยแพร่ 20 ต.ค. 2569 · อัปเดตล่าสุด 20 ต.ค. 2569 · ทีมเทคนิค ดวงพรสวรรค์ อิเลคทริค · ตรวจทานโดย [ชื่อวิศวกร เลขทะเบียน กว.]